Хабарлар

▶️Сифатли текислашни амалга оширирш учун ва дала юзаси текислиги самарадорлигини яхшилаш учун текислашда лазерли нивелирдан фой¬даланиш зарур.

Интенсив боғларда устунлар ўрнатиш ва сим тортиш

Экилган кўчатларни биринчи йилнинг ўзида симбағазларга боғлаб, парвариш қилиш учун темир-бетон устунлар ўрнатилади.

Кўчатларни симбағазларга боғлаб парвариш қилиш. Янги экилган олма, нок боғларига темир-бетон устунлар ҳамда сим тортилгач, кўчатларнинг новдалари симларга боғлаб чиқилади ҳамда келажакда новда-лар ўсиб, ривожланиши учун парвариш ишлари олиб борилади.

Ёш пакана пайвандтагли боғлар орасига биринчи йили сабзавот, полиз, картошка экинлари экиш мумкин. Иккинчи йилдан ушбу экинлар экиш тавсия этилмайди. Чунки боғ қатор орасига ишлов берила бошлайди.

Экинларни суғоришда сувдан тежамли фойдаланиш тадбирлари орасида бир қатор ташкилий жиҳатлари борки уларга амал қилиш сувдан фойдаланиш самарадорлигини оширишга бевосита хизмат қилади.

Жумладан, фермерлар орасида сувни навбатма-навбат ишлатишни ташкил қилиш, бунда сувни аввал битта далага, кейин эса бошқасига узатилиши натижасида каналдаги сув исрофи 10-20 % га, дала ўқариқларидаги сув исрофи эса 30-35% гача камаяди; -суғориш ариқларини лойқа ва бегона ўтлардан тозалаш, бетон ва нов ариқларнинг синган, ёрилган ва тешилган жойларини таъмирлаш тадбирлари ҳам далада сув таъминотини яхшилайди; -фермер хўжаликларининг сув олиш қулоқларини сувни бошқариш ва ўлчаш иншоотлари билан жиҳозлаш ишлари сувни адолатли тақсимлаш имконини беради; -эрта баҳорда ёки экиш олдидан ўтказилган нам тўпловчи суғоришлар ғўзаларни биринчи суғоришсиз бир текис ундириб олишга тўлиқ имкон беради; -сувнинг қатъий ҳисоб-китобининг жорий этилиши ундан мақсадли ва самарали фойдаланилишини таъминлайди. Шу билан бирга: -суғориладиган ерларни текислаш, ер майдонининг нишаблигига қараб эгатларни қисқа олиш (50-60 м); эгат оралатиб суғориш (20-25 фоиз сув тежалади); -сувчилар сонини кўпайтириш ва ҳар 8-10 л/с сувга биттадан сувчи жалб этиш, тунги суғориш ишларини ташкил этиш; -Суғоришни шарбат оқизиб ташкил этиш ва қатор орасига ўз вақтида ишлов бериш, сувни ташлама ва зовурга беҳуда ташлаб қўйиш, кўллатиб ва захлатиб суғоришга йўл қўймаслик ҳам ўз самарасини беради.

Зарафшон дарёси – тарих ва бугун

Нега Зарафшон, зар тар­қатувчи? Суви зар рангда бўлганлиги учунми ёки йўлидаги гўшаларни обод қилгани, юртларни зарга кўмганлигиданми? Аслида униси ҳам, буниси ҳам рост. Зарафшон ўша Маччо тоғидан (5960 м.) бошланиб улкан узунлиги 24,7, майдони 40,8 яхоб, Зарафшон музлигининг тагидан чиқиб келади. Уни дастлаб Маччо дарёси деб аташган.

Атроф-теварагидан ўзига 15 тача музликларни қўшиб олувчи Зарафшон музлиги 24 км. давомида 5960 м.дан 2775 м.гача пасайиб келган — нақадар тик нишаб тушувчи музлик. Шунинг учун ҳам унинг улкан танаси водий бўйлаб суткасига 40-45 см. мудом пастга томон силжиб туради. Бу кўз илғамас ҳаракат нақадар суст кўринса-да, музликларнинг анча илдами ҳисобланади. Чунки Ўрта Осиё тоғ музликларининг ўртача суткалик ҳаракати 5-10 см. холос. Худди шу ҳаракат музликларнинг эришини таъминловчи дастлабки сабаблардан биридир. Бундан ташқари, музлик устини водийнинг ҳар иккала ён- бағридан уваланиб, емирилиб, қулаб, ювилиб, урилиб ҳамда шамол таъсирида учиб тушган майда чанг заррачаларидан тортиб, то улканлиги уйдек ҳарсангларгача эгаллаб олади. Уларни мореналар деб аташади. Мореналар музлик билан биргаликда, гўёки уни миниб олгандек қуйи томон ҳаракатлана бошлайди. Фасллар алмашган сари устма-уст ёққан қор ва янги қор устига қўнган янги мореналарни кўриш мумкин. Бу жараён шу тарзда давом этиб, мореналар музликнинг баданига тобора сингиб бораверади. Ниҳоят, эриш чегарасига етгач, сувга айлана бошлаётган муз биз ўйлагандек тарновдаги сумалак каби тиниқ эмас, балки ўша лойқа оқимга айланади. Зарафшон сувида Амударё ва Сир­дарёга нисбатан фосфор миқдори 1,5-2 маротаба кўп учрайди. Бу, албатта, ҳар қандай унумдорлиги паст даланинг ҳам жонига оро киргизади, ҳосилдор қилади. Дарҳақиқат, дарё анча ёйилиб ва секинлашиб оқадиган Булунғур, Жомбой, Оқдарё, Челак, Иштихон, Каттақўрғон тумани ҳудудларининг тупроғи теварак-атрофдагилардан фарқли ўлароқ, қора кулранг туслидир.

Гарчанд дарё суви ҳозир ўша биз назарда тутаётган ҳудудларни қамраб ололмаса ҳам, қадимда Зарафшон бугунгисидан бир неча ўн, балки юз бора серсувроқ бўлган, деган хулосани беради.

Зарафшоннинг делта қисмида тадқиқот олиб борган археологлар (академик А.Муҳаммаджонов раҳбарлигида) беш минг йил муқаддам у ўз сувини Амударёга қуйган, деган хулосага келдилар. Беш минг йил муқаддам эмас, беш юз йил муқаддам яшаб ўтган самар­қандлик тарихчи олим Ҳофизу Обрў ҳам, Кўҳак суви сернам йиллари то Жайҳунга қадар етар эди, дея далолат беради. Баъзи бир қиёсий таққослашлар якуни ҳам қадимда Зарафшоннинг ниҳоятда муаззам дарё бўлганлиги тасдиғидир.

Дастлабки фаразга кўра, Зарафшоннинг асосий сув манбаи — музликлар ҳозиргисига нисбатан каттароқ бўлган. Буни Мастчоқдарё ўзани бўйлаб саёҳат қилган киши дарҳол илғаб олиши мумкин. Чунки музлик водийнинг ҳар икала ён бағрини ойнадек силлиқлаб «из» қолдирган, музлик ҳосилалари — мореналар ҳозирги музлик ётган 2775 м.дан бир неча ўн километр қуйида учрай бошлайди. Эрамизнинг бошларида яшаб, ижод қилган юнон олими Квинт Куртсий Руф шундай ёзади:» Сўғдиёнанинг катта қисмидан маҳаллий аҳоли «Политимет» деб атайдиган дарё оқиб ўтади. У аввал тор ўзандан оқади, сўнгра тор ғорга оқиб тушади ва ер остида кўздан ғойиб бўлади. Бироқ дарёнинг шариллаган товуши эшитилиб туради, ер усти доим зах». Яна бир юнонистонлик олим Страбон ҳам Зарафшонни шундай таърифлайди.

Квинт Куртсий Руф тасвирлаётган манзара Зарафшоннинг юқори мансабига хос бўлиб, дарё оқиб кириб кетаётган ғор аслида муз ғоридир. Демак, дарё музликдан ажралиб чиққач, қуйироқда бўлиши эҳтимолга яқин. Бундай ҳолатлар кўп учрайди. Қалин мореналар эримасдан кўприк мисол дарё ўзанини қоплаб ётаверади. Бинобарин, икки минг йил муқаддам музлик чегараси биз тасаввур қилган ҳудуддан жуда ҳам қуйида ётган ва табиийки, шунга яраша кўп сув берган.

Сувнинг мўллигидан ва баҳор пайтлари ёйилиб оқишидан шунчалар кенг тўқай пайдо бўлганки, Самарқанд атрофида 10 минг қўшини бўлган Спитамен Александр Македонский аскарларига қақшатқич зарба бериб, дарё бўйидаги ўша чангалзорга кириб кўздан ғойиб бўлган.

Минг йил муқаддам яшаб ўтган тарихчи олим Наршахий Зарафшонни Рудизар, гоҳида Ҳаромком деб атаган ва Бойкандга оқиб боришини таъкидлаган. Бойканд эса тўқай ва каттакўлга туташади. Бу кўлни Баргин, Фарих, Қоракўл деб атайдилар, деб ёзади Наршакет.

Жайхоний (Х аср) эса бу кўлни Сомчан деб атайди. Бухоро сувининг ортиқчаси ўша жойга йиғилади. Унда сув жониворлари яшайди. Хуросоннинг ҳамма жойидан қуш ва балиқларнинг барчасини жамласа ҳам унга тенг кела олмайди. Демак, Улуғбек ҳам қиш фаслларида ов қилиш учун бекорга Қоракўлни танламаган, шунга асосланиб, атиги беш юз йил муқаддам ҳам Зарафшон жуда серсув бўлган экан, де­йишимиз мумкин. Унда Зарафшон дарёсининг суви қачондан бошлаб камая бошлади? Агар яқин юз йилликлар ичида бу жараён юз бера бошлаган бўлса, нима учун икки минг йил муқаддам гуллаб-яшнаган Варахшадек шаҳристонлар эрамизнинг бошларига келиб ҳувиллаб қолди? Шундай муҳташам қасрлардан иборат кўркам шаҳарни ташлаб чиқишга одамларни сувсизлик, Зарафшон сувининг етиб бора олмай қолганлиги, ўзанини бирмунча тўғрига томон ўзгартириши ҳам сабабчи бўлди. Дарҳақиқат, Аму ёки Сирдарё каби Зарафшоннинг ҳам ўз оқимини тез-тез ўзгартириб, «тентираш» одати бор эди. Археологлар В.А.Шишкин, Н.А.Леонов, А.Муҳаммаджоновлар Зарафшоннинг қуйи оқимида кузатишлар олиб бориб, дарёнинг ўзани Ернинг исиш ва совиш даврларида нисбатан секин ёки тезроқ айланиши туфайли қутб ёки экватор томон силжиб туришини аниқладилар. Олимларнинг кузатишлари эрамизнинг бошларида янги исиш даври юз берганлигини, натижада музликлар кўпроқ эриб қисқариб борганлигини, жараён ҳамон давом этаётган бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Иккинчидан эса, Зарафшон дарёсига қадимда Қашқадарё ўз сувини қуйган, яъни Қашқадарё Зарафшоннинг энг йирик ва охирги чап ирмоғи бўлган. Тарихий геологик даврларда, ҳатто Сангзор дарёси ҳам ўз сувини ўнг томондан Зарафшонга қуйганлиги тўғрисида полеогеографик маълумотлар мавжуд. Шундай бир ҳолатда Зарафшон, албатта, ҳозирги аҳволига қараганда, бемисл серсув дарё эди, дея оламиз. Дарё ўзанида сувнинг камая бориш даври ҳали Исо алайҳиссалом дунё юзини кўрмаган бир давр, яъни эрамиздан олдинги И-ИИ асрларга тўғри келади, десак янглишмаймиз, чунки ўлкамиздаги энг кўҳна гидротехник иншоотлардан бири Дарғом канали айнан Зарафшон сувининг бир қисмини водийнинг чап соҳилидаги янги очилган ерларни суғоришга олиб кетса, худди шу нуқтада кейинроқ пайдо бўлган Туятортар канали дарёнинг ўнг соҳили бўйлаб пайдо бўлган суғорма деҳқончилик учун сарф бўла бошлади. Ҳозирги вақтда Эски Анҳор канали орқали Қаш­қадарё воҳаси, Панжакент тумани (Тожикистон р.) ҳам бир қанча майдонларни Зарафшон суви билан суғоришади. Буларнинг барчаси дарё сувининг меъёрий жиҳатдан камайишига катта таъсир ўтказади.

Зарафшон водийсида тўрт миллиондан зиёдроқ аҳоли яшайди. Бу кўрсаткич дарё сувининг кескин ёмонлашувига билвосита ҳамда бевосита таъсир кўрсатмоқда. Билвосита сабаблар экин далаларидан, ёнлама сойлардан ифлосланган оқимларнинг дарё ўзанига қуйилиши, саноат корхоналарининг салбий таъсири ҳамда дарё қирғоғидаги айрим аҳоли пунктлари ёки рекреатсия майдонларининг мавжудлиги туфайли юз бермоқда.

Қадимдан нафақат Зарафшон водийсини, балки Қашқадарё ва Сангзор водийсини ҳам гуллаб-яшнатган бу қадимий дарё ҳам миқдор, ҳам сифат жиҳатидан салбий томонга ўзгариб бормоқда. Унинг бу хусусияти, айниқса, ўрта Зарафшоннинг қуйи, қуйи Зарафшон ҳудудларида одамлар саломатлиги билан боғлиқ турли муаммоларни келтириб чиқармоқда. Табиат ва инсон ўртасидаги зиддиятларнинг бир қисми Зарафшон дарёсига тўғри келаётганини тегишли ҳудуддаги мутасадди ташкилотлар ўйлаб кўрсалар, чакки бўлмас эди.

Самарқанд тумани “Мехриобод” ММТП ҳудудида Зарафшон ирригация тизимлари ҳавза бошқармаси бошлиғи Ф.Раджабов рахбарлигида вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармаси ходимлари, Самарқанд тумани ҳокимлиги, қишлоқ хўжалиги ва ирригация бўлими бошлиқлари шунингдек, 100 дан зиёд фермер хўжалик раҳбарлари иштирокида “Сув тежовчи технологияларни қишлоқ хўжалиги соҳасига кенг тадбиқ этиш, сезиларли даражада хўжаликларда сув танқисчилигини олдини олиш ва соҳада сув тежовчи суғориш технологияларини жорий этишни рағбатлантириш механизмларини янада кенгайтириш бўйича дала ўқув семинарлари ташкил қилинди.

▶️Бу каби, семинарлар орқали фермер хўжаликлари томчилатиб суғориш тизимининг тежамкорлиги, қулайликлари ва давлат томонидан берилаётган имтиёзлар тўғрисида маълумотларга эга бўлишиб, ўзларини қийнаб турган саволларига жавоб топишмоқда.

Зарафшон ИТҲБ матбуот хизмати

«Сардоба сув омборини қайта қуриш бўйича ҳукумат қарори қабул қилинди» – Қурилиш вазирлиги расмийси

Қурилиш вазирлиги Лойиҳа-қидирув ташкилотлари фаолиятини мувофиқлаштириш бошқармаси бошлиғи Насрулло Бобоев Daryo.uz мухбири билан суҳбатда қарор асосида жуда катта ҳажмдаги муҳандислик-қидирув ишлари амалга оширилаётгани, хусусан, лаборатория таҳлиллари олиниб, илмий-техник асослаш мақсадида изланишлар давом этаётганини тасдиқлаган. «Объектнинг амалдаги ҳолати дастлабки лойиҳа ечимларига қанчалик мувофиқлиги ҳам текширилмоқда. Бу ўрганишлар эртага шундай нохуш ҳолат яна такрорланмаслиги учун, шу каби фалокатларнинг олдини олиш учун қилинмоқда», деган вазирлик масъули. Сув омборини қайта қуриш бўйича лойиҳа ташкилоти томонидан лойиҳа-смета ҳужжатлари ишлаб чиқилган бўлиб, унга кўра объектда тиклаш ишлари икки босқичда амалга оширилади. Бироқ қурилиш муддатлари маълум қилинмаган. «Сабаби — бу хизмат доирасида фойдаланиш учун белгиланган ҳукумат қарори. Ҳукумат томонидан график қилинган ва масъул ходимлар белгиланган. Режа бўйича тегишли вазирлик ва идораларнинг бириктирилган ташкилотлари ўз ишини қилмоқда», деган Бобоев. Биринчи босқичда тўғон ён-бағирларида ҳосил бўлган ёриқларни техник нуқтайи назардан бартараф этиш ва қайта ишга тушириш кўзда тутилган. Бунда уларнинг сувни қабул қила олиш қобилияти ва бошқа илмий-техник изланиш натижалари ўрганиб чиқилади. Хулосалар қабул қилиниб, илмий-техник изланишлар якунлангач, тўғонни тиклаш ишлари икки босқичда амалга ошириш режалаштирилган. Бобоевнинг қўшимча қилишича, ҳозирда Сув хўжалиги вазирлиги мутахассислари бошчилигида омборнинг сув босимига бардошлилик қобилияти, унга аслида қанча миқдорда сув тўлдириш мумкинлиги илмий ўрганилмоқда. «Ҳолат қўшни давлатларга ҳам тааллуқли бўлгани боис илмий ўрганишларга нафақат маҳаллий мутахассислар, балки чет эл илмий-тадқиқот марказлари ҳам жалб қилинган. Бунда бир неча мустақил экспертлар гуруҳи қилинган ишлар натижаларини таҳлил қилади ва ўз хулосаларини беради. Шундан келиб чиқиб, кейинги босқич ишлари давом эттирилади», деган Бобоев. Kun.uz ушбу лойиҳанинг моддий тарафига (қиймати) ҳамда қайси компания томонидан қурилишига аниқлик киритиш учун вазирлик бошқарма бошлиғи Насрулло Бобоев билан боғланди. Лекин Бобоев ҳозир бу ҳақда гаплаша олмаслигини, кейинроқ батафсил изоҳ берилишини маълум қилди.

“Норқул бобо” фермер хўжалиги дала майдонида сув тежаш технологияларини амалиётга жорий этишни жадаллаштириш масалаларига бағишланган амалий семинар ташкил этилди.

Соҳага алоқадор вилоят ва туман ташкилотларидан келган вакиллар мавзу юзасидан фикр-мулоҳазаларини билдиришди.
Тадбирда сўзга чиққан “Зарафшон” ирригация тизимлари бошқармаси бошлиғи ўринбосари А.Жумаев, туман ҳокими ўринбосари А.Икромов ҳамда қишлоқ хўжалиги бўлими бошлиғи Ғ.Хўжаев жорий йилда экин майдонларини сув билан таъминлашнинг прогноз кўрсаткичларига тўхталишди.
– Вилоятимизда қўриқ ерларни ўзлаштириш ҳисобига сувга бўлган эҳтиёж ортиб боряти, – деди А.Жумаев. – Бу ўз навбатида замонавий сув тежаш технологияларини амалиётга татбиқ этишни тақазо этмоқда. Олайлик, жорий йил якунига қадар Жомбой туманида 380 гектар майдон томчилатиш, 830 гектар майдон лазерли текислаш услубига қайта жиҳозланади. Шунингдек, ёмғирлатиш воситасида суғориладиган майдонлар ҳажмини кенгайтириш ҳам кўзда тутилган.
Тадбирда янги сув тежовчи технологиялар кўргазмали тарзда тақдимот қилинди.

Зарафшон ИТҲБ матбуот хизмати

Самарқанд вилоятида 2021–2030 йилларда мавжуд кузатув қудуқларида сўғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолати, сизот сувлари сатҳи ва таркиби тўғрисидаги маълумотларни автоматлаштирилган ҳолда мониторинг қилиш имконини берувчи “Дайвер” қурилмаси тӯғрисида семинар ўтказилди.

СУВЧИЛАР – САВОБ ИШГА ИНТИЛАР

Бугун замон ўзгараяпти.

Ўзбекистон янгиланаяпти.

Доим ҳамма ишда фаол ва ташаббускор бўлиб келган сув хўжалиги ходимлари бутун масъулиятни юрагидан ҳис этган ҳолда янада ғайрат билан ишлайдиган, ўзгаришлар қиладиган, ўзгаришни, аввало, ўзидан бошлайдиган фурсат келди.

Навбатдаги ўзгаришлар эпкини бугун вазирликнинг янгича форматда, олдинги йилларда шаклланган қолиплар ва стериотипларни бузган ҳолда фақат соҳа ривожи учунгина эмас, миллат, Ватан тараққиёти йўлида илгари сурилган ташаббуслар фонида ўтказилган ҳайъат йиғилишида сезилди.

Ражаб ойи мусулмон дунёсида баракали ва улуғ ой бўлиб, ундаги озгина яхши амал эвазига кўплаб ажру савоблар берилади. Савобталаб ва эзгу ишлар учун интилиб яшайдиган сув хўжалиги ходимлари Ражаб ойи кириб келиши муносабати билан “Ободонлаштириш бўйича зарбдор 40 кунлик” эълон қилиш ташаббуси билан чиқдилар. Наврўз миллий байрамигача насос станциялари, канал ва коллектор бўйларидан тортиб, барча сув иншоотлари атрофлари тозаланади, ободонлаштирилади. Оддий ходимдан барча бўғиндаги раҳбарларгача кабинетда ўтирмай, жойларга чиқиб, ободонлаштириш ва иншоотларни суғориш мавсумига тайёрлаш ишларига ҳисса қўшади.

Бу йил мустақиллигимизнинг 30 йиллик байрамини нишонлаймиз. Улуғ санага ҳозирданоқ тайёргарликка киришган сувчилар ҳар бир ходим 30 тупдан кўчат экиш ташаббусини ҳам илгари сурдилар. Тизимдаги корхона, ташкилотлар жамоада меҳнат қилаётган ходимлар учун 30 тупдан кам бўлмаган миқдорда кўчат экишга киришади. Бунда мевали дарахт кўчатлари 70 фоиздан оз бўлмаслигига эътибор қаратилади.

Кунлар илиб, баҳор насимлари эса бошлади. Ҳар бир кун, ҳар бир соат ғанимат. Шу кунларда сув иншоотларининг муҳофаза ҳудудларида нўхат, мош, ошқовоқ каби экинлар экилса, халқимиз дастурхонига туҳфа бўлади. Сувчилар меҳнатига яраша даромад олади. Айниқса, ҳар бир корхона ва ташкилот ходим бошига 30 донадан ошқовоқ уруғини қадаса, ёмғир сувлари билан кўкариб, апрель-майга бориб гуллайди. Ҳосил ҳам эрта етилади.

Ортиқча расмиятчиликлардан холи, ишчан руҳда ўтган ҳайъат йиғилиши кун тартибини четлаб ўтган ҳолда ана шундай ташаббусларни муҳокама қилиш билан бошланди. Бир қарич ерни ҳам бўш қолдирмаслик, сув иншоотларининг муҳофаза ҳудудларидаги ерлардан унумли фойдаланиш бўйича амалий таклифлар барчага маъқул келди.

Таркибий бўлинмалар
 
 
 
Матнни ўқиш учун ушбу тугмани босинг